środa, 18 listopada 2026
Nie znaleźliśmy żadnych wyników
Pokaż wszystko
Radio Zachód
  • WIADOMOŚCI
    • LUBUSKIE
    • GOŚĆ RADIA ZACHÓD
    • KRAJ I ŚWIAT
    • KULTURA
    • NA DROGACH
  • SPORT

    Stal potwierdza Holdera, a kibice czekają na Pawlickiego

    fot. PAP/Lech Muszyński

    Świetny mecz Polek. Turczynki pokonane w Gorzowie Wielkopolskim

    Stilon znów z rywalem z najwyższej półki

    Kadra województwa zagra w finałach OOM w koszykówce chłopców

    fot. Facebook/MKS Tęcza Orlen Paliwa Krosno Odrzańskie

    Tęcza rozkręciła się i została mistrzem jesieni zielonogórskiej „okręgówki”

    fot. Facebook/ZKS Gwardia Zielona Góra

    Sześć medali Gwardzistów podczas Memoriału Leopolda Kałuży

    Sukces i pech kolarzy LKS POM

    Silna Turcja rywalem polskich koszykarek w Arenie Gorzów

    fot. pixabay.com

    „Młodsi bracia” dzielnie walczyli w Krakowie

  • MUZYKA
  • REPORTAŻ
    • REDAKCJA REPORTAŻU
    • STUDIO REPORTERÓW KUKUŁCZA 1
  • TV
  • MOTO
  • PODCASTY
  • RADIO
    • RAMÓWKA
    • LUDZIE RADIA
    • PATRONAT MEDIALNY
    • REGULAMINY
    • KONTAKT
  • REKLAMA
LOGO, Radio Zielona GóraLOGO, Radio Gorzów

SŁUCHAJ

Radio Zachód
  • WIADOMOŚCI
    • LUBUSKIE
    • GOŚĆ RADIA ZACHÓD
    • KRAJ I ŚWIAT
    • KULTURA
    • NA DROGACH
  • SPORT

    Stal potwierdza Holdera, a kibice czekają na Pawlickiego

    fot. PAP/Lech Muszyński

    Świetny mecz Polek. Turczynki pokonane w Gorzowie Wielkopolskim

    Stilon znów z rywalem z najwyższej półki

    Kadra województwa zagra w finałach OOM w koszykówce chłopców

    fot. Facebook/MKS Tęcza Orlen Paliwa Krosno Odrzańskie

    Tęcza rozkręciła się i została mistrzem jesieni zielonogórskiej „okręgówki”

    fot. Facebook/ZKS Gwardia Zielona Góra

    Sześć medali Gwardzistów podczas Memoriału Leopolda Kałuży

    Sukces i pech kolarzy LKS POM

    Silna Turcja rywalem polskich koszykarek w Arenie Gorzów

    fot. pixabay.com

    „Młodsi bracia” dzielnie walczyli w Krakowie

  • MUZYKA
  • REPORTAŻ
    • REDAKCJA REPORTAŻU
    • STUDIO REPORTERÓW KUKUŁCZA 1
  • TV
  • MOTO
  • PODCASTY
  • RADIO
    • RAMÓWKA
    • LUDZIE RADIA
    • PATRONAT MEDIALNY
    • REGULAMINY
    • KONTAKT
  • REKLAMA
Radio Zachód
Strona główna KRAJ I ŚWIAT

„Trzeba nam ludzi zrobić Polakami, a Polaków obywatelami.” 250 lat temu powołano Komisję Edukacji Narodowej

PAP PAP
2023-10-14 09:29
Hugo Kołłątaj z ramienia KEN przeprowadził w latach 1777-1780 reformę Akademii Krakowskiej. Autor nieznany. Żródło: Wikipedia

Hugo Kołłątaj z ramienia KEN przeprowadził w latach 1777-1780 reformę Akademii Krakowskiej. Autor nieznany. Żródło: Wikipedia

Udostępnij na FacebookuUdostępnij na TwitterzeUdostępnij na telegramieUdostępnij przez WhatsappaEmail
  • 250 lat temu, 14 października 1773 r., Sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej. „Polacy, którzy w tylu innych względach innym narodowym dali się wyścignąć, w urządzeniu jednak edukacji jednym podskokiem nagłym wszystkie wyprzedzili” – pisał jeden ze świadków epoki.

  • W procesie zmian nie chodziło tylko o reformę szkolnictwa. W staraniach o utworzenie Komisji Edukacji Narodowej odbijało się – nowatorskie i budzące wówczas kontrowersje – przekonanie o tym, że naród to nie tylko stany uprzywilejowane.

  • „Trzeba nam ludzi zrobić Polakami, a Polaków obywatelami”. To fragment mowy posła Feliksa Oraczewskiego wygłoszonej 11 maja 1773 roku podczas obrad sejmu, poświęconych planom utworzenia Komisji Edukacji Narodowej.

 

Sytuacja Rzeczypospolitej na początku lat siedemdziesiątych XVIII wieku była rozpaczliwa. Po stłumieniu konfederacji barskiej Rosja przystąpiła do realizacji planu rozbioru ziem swojego sąsiada. Do ich zamiarów dołączyły Prusy i Austria. Mocarstwa postanowiły wymusić zatwierdzenie rozbioru przez posłów. Aby zabezpieczyć się przed ewentualnym oporem lub zerwaniem sejmu, grupa przekupionych posłów, wspierana przez korpus armii rosyjskiej, zawiązała konfederację. Niewielki opór stłumiły groźby wobec posłów, „ostrzeżenia” przed rozszerzeniem, spaleniem Warszawy i aresztowanie senatorów. W obliczu bezprecedensowej przemocy i ingerencji w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej 30 września zatwierdzono traktat rozbiorowy. Może zaskakiwać, że w takiej atmosferze pojawiła się idea odbudowy życia intelektualnego w Rzeczypospolitej.

Likwidacja zakonu jezuitów i 66 prowadzonych przez niego szkół w Polsce

Na konieczność powołania Komisji Edukacji Narodowej wpłynęły także okoliczności zewnętrzne. 21 lipca 1773 r. papież Klemens XIV podjął decyzję o likwidacji zakonu jezuitów, który prowadził aż sześćdziesiąt sześć z osiemdziesięciu pięciu działających w ówczesnej Polsce szkół niższego i średniego szczebla. Krajowi groziła więc całkowita zapaść szkolnictwa. Nawet zakładając, że pozostałe szkoły – głównie pijarskie – po reformach Stanisława Konarskiego stały na bardzo wysokim poziomie, było ich po prostu za mało i obejmowały przede wszystkim największe ośrodki miejskie. Ambicje króla i innych marzących o reformach były znacznie dalej idące. Kierując się ideami oświecenia, dążyli do stworzenia systemu edukacji obejmującego wszystkie warstwy społeczne, co, jak udowodniły szkoły pijarskie, sprawdzało się w praktyce. Na łamach „Monitora” już w 1765 r. szkoły zakonne były chwalone za swoją działalność, która zrzucała „jarzmo gnuśnej nieświadomości” 

14 października 1773 r., podczas obrad Sejmu, przyjęto opracowany przez Hugona Kołłątaja wstępny projekt „Komissyi nad edukacją młodzi szlacheckiej dozór mającej”, choć nie było to określenie precyzyjne, gdyż zakładał on również dostęp do edukacji dla zdolnych przedstawicieli pozostałych stanów.

Król powołuje członków Komisji Edukacji Narodowej

W skład Komisji król powołał: Ignacego Massalskiego – biskupa wileńskiego, Michała Poniatowskiego – biskupa płockiego, Augusta Sułkowskiego – wojewodę gnieźnieńskiego, Joachima Chreptowicza – podkanclerzego litewskiego, Ignacego Potockiego – pisarza litewskiego, Adama Czartoryskiego – generała ziemi podolskiej, Andrzeja Zamoyskiego – byłego Kanclerza Wielkiego Koronnego i wojewodę inowrocławskiego, oraz Antoniego Ponińskiego – starostę kopanickiego. 

Misja zreformowania systemu edukacji łączyła zwaśnione stronnictwa polityczne.

„Wieleż poróżnienia w rządzie i familiach dało się widzieć, a w Komisji Edukacji zawsze spokojna panuje jedność. Gdybyśmy w jakiejś innej magistraturze dostrzec mogli tyle partii, a raczej pierwszych partii szefów, jaka by tam była niezgoda, jaka nieufność? Lecz dzieło tak święte, równe zawsze wmawia we wszystkich poszanowanie. Wszyscy chcą czynić dobrze, a jeden drugiemu bez zazdrości daje się wyprzedzać”

– pisał Kołłątaj w liście do Stanisława Małachowskiego.

„Aby młódź nabyła na wiek dalszy potrzebne światła, które by ją kierowały w życiu prywatnym i w życiu publicznym do zupełnego wykonania, co powinien człowiek, chrześcijanin i obywatel, aby i sobie u drugim stał się pożytecznym”

Komisja szybko sformułowała swój podstawowy cel. Zamierzano tak zreformować nauczanie, „aby młódź nabyła na wiek dalszy potrzebne światła, które by ją kierowały w życiu prywatnym i w życiu publicznym do zupełnego wykonania, co powinien człowiek, chrześcijanin i obywatel, aby i sobie u drugim stał się pożytecznym”. Przepisy Komisji Edukacji Narodowej obejmowały również kształcenie kobiet.

Szczególnie wiele zmian dotyczyło nauczania przedmiotów ścisłych. Jak pisał historyk pedagogiki Stanisław Tync, autor „Nauki moralnej w szkołach Komisji Edukacji Narodowej”, twórcy reformy edukacji uprzywilejowali „nauki ścisłe: fizykę, chemię, historię naturalną i uczyniła je naukami stosowanymi – w rolnictwie, ogrodnictwie, kopalnictwie, rękodziele”. Nauczyciel zobowiązany był przedstawić konkretne przykłady możliwości wykorzystania danego tematu w praktyce i dopiero później przejść do jego wyłożenia. Po zakończeniu nauki absolwenci mieli być przede wszystkim użyteczni dla państwa.

Towarzystwo do spraw Ksiąg Elementarnych i łatwiejszy dostęp do podręczników

Reforma nie byłaby możliwa bez łatwego dostępu uczniów do podręczników. W 1775 r. powołano Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, którego zadaniem było „układanie, egzaminowanie i wydawanie dla szkół ksiąg elementarnych i ksiąg klasycznych”. Przez cały okres istnienia Towarzystwo zleciło napisanie około trzydziestu podręczników. Niemal w każdym przypadku były one tak nowoczesne, że używano ich jeszcze na początku XX wieku. Tak było m.in. z podręcznikiem Jędrzeja Śniadeckiego do chemii, braci Wincentego i Józefa Kajetana Skrzetuskich do historii, a także Onufrego Kopczyńskiego do gramatyki. Szczególnie ważny był ten ostatni, bo właśnie dzięki Komisji Edukacji Narodowej zaczęto w szkołach uczyć po raz pierwszy języka polskiego, a tym samym unifikowano język, którym mówiono na ogromnym obszarze Rzeczypospolitej. Nakład podręczników KEN sięgnął ok. 250 tys. egzemplarzy.

Rzeczpospolita w początkach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego miała fatalną opinię wśród elit Europy. Krytykowano i wyśmiewano anarchię oraz niski poziom życia intelektualnego. Eksperyment, jakim było powołanie instytucji nadzorującej całość systemu edukacji, był więc śledzony z ogromnym zainteresowaniem. Autor podręcznika logiki, francuski filozof Étienne Bonnot de Condillac, zrezygnował z honorarium autorskiego, pisząc: „Co do nagrody, jużem ją odebrał: jest nią dla mnie wezwanie prześwietnej Komisji”.

Pijar Wojciech Szweykowski pisał z kolei:

„Ze zdumieniem usłyszeli uczeni Europy, iż Polacy, którzy w tylu innych względach innym narodowym dali się wyścignąć, w urządzeniu jednak edukacji jednym podskokiem nagłym wszystkie wyprzedzili. Oni pierwsi w Europie otworzywszy osobną magistraturę szkolną, założyli szkoły narodowe”.

Z doświadczeń KEN korzystała Rosja. Urzędnicy pruscy zaskoczeni jakością działania

Car Aleksander I korzystał z pomocy Adama Czartoryskiego, Ignacego Potockiego i Hieronima Stroynowskiego – co zdecydowało, że pod wieloma względami jego reforma powielała pomysły KEN. Także polscy uczeni stanowili trzon założonego wówczas uniwersytetu w Kijowie.

Również urzędnicy pruscy byli zaskoczeni jakością działania KEN. „Miejskie i wiejskie szkoły miały za cel oświecenie ludu, wykładano mu jego powinności, zatrudnienia i zabawy życia, niższych stanów uczono pisania i czytania, praktycznych wiadomości, dietetyki, krajowego gospodarstwa, sposobów leczenia bydła, dawano wyobrażenie miejskiego przemysłu, usiłowano na koniec hartować ciało, do pracowitości przyzwyczajać” – pisał referent do spraw szkolnych południowych Prus, Wilhelm Anton von Klewitz. 

Komisja Edukacji Narodowej działała do ostatecznego upadku Rzeczypospolitej, nawet po obaleniu reformatorskiego działa Sejmu Wielkiego na sejmie grodzieńskim w 1793 r. Jak zauważa prof. Maciej Janowski w „Dziejach inteligencji polskiej”, reformy edukacji z czasów stanisławowskich „zaczęły przekształcać społeczeństwo”. Nauczyciele zreformowanych szkół tworzyli zaczątek nowej warstwy społecznej – inteligencji. Jej przedstawiciele odegrali kluczową rolę w dziejach Polski pod zaborami. Janowski zadaje również pytanie: co działo się z absolwentami tych szkół, gdy wracali do majątków swoich rodzin.

„Czy to nie oni stanowili większość przedstawicieli ziemiańskiej szlachty, których w tak dużej liczbie odnajdujemy na listach prenumeratorów przeróżnych książek i czasopism w pierwszych dekadach XIX wieku?”

– pisze Janowski.

Duch reform Komisji Edukacji Narodowej przejawiał się nie tylko w dworach i dworkach szlacheckich wypełnianych księgozbiorami, ale też w tworzeniu obywatelskich instytucji naukowych, niezależnych od państw zaborczych. Już w 1800 r. w kontrolowanej przez Prusaków Warszawie powołano Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk. „Utrata autokracji, albo samowładztwa [władz państwa i niepodległości – przyp. PAP] nie jest przeszkodą do utrzymania i rozkrzewienia nauk narodu” – mówił otwierając pierwsze posiedzenie TWPN, bp Jan Chrzciciel Albertrandi.

Tagi: TEMAT DNIA

Czytaj również

fot. archiwum RG
LUBUSKIE

Śledztwo ws. śmierci 5-latka leczonego w gorzowskim szpitalu

17 listopada 2026

Prokuratura Rejonowa w Gorzowie wszczęła śledztwo mające wyjaśnić przyczynę śmierci 5-latka, który zmarł w Wielospecjalistycznym Szpitalu Wojewódzkim. We wtorek zapadła...

fot. K.Gonera
LUBUSKIE

Żagańska szkoła nr 59 w czołówce w kształceniu przyszłych wojskowych

17 listopada 2026

Centralne Wojskowe Centrum Rekrutacji opublikowało ranking szkół, których największa liczba absolwentów trafia do służby w wojsku. Na 550 placówek w...

LUBUSKIE

Milion złotych na szatnie w Kłodawie. Do Lubuskiego płyną pieniądze na sport

16 listopada 2026

Koniec z przebieraniem się w kontenerze. Gmina Kłodawa otrzymała milion złotych na budowę szatni z zapleczem na boisku piłkarskim przy...

KULTURA

Nagrody Kulturalne Marszałka i Złote Dukaty rozdane

16 listopada 2026

Po raz 18. Nagrody Kulturalne Marszałka powędrowały do osób i zespołów, które tworzą artystyczny krajobraz województwa lubuskiego. Gospodarzem uroczystej gali...

fot. K.Gonera
LUBUSKIE

50-letni wóz strażacki z Siecieborzyc wciąż w użyciu

16 listopada 2026

Blisko 50 lat ma wóz bojowy będący na wyposażeniu Ochotniczej Straży Pożarnej w Siecieborzycach. Auto przechodzi niezbędne przeglądy i naprawy...

SPORT

Reprezentacja polskich policjantek z lubuskim Pucharem Polski

15 listopada 2026

Reprezentacja Polski Policjantek zwyciężyła w Lubuskim Finale Pucharu Polski w futsalu i będzie reprezentować nasze województwo w rozgrywkach na szczeblu...

najnowsze z Lubuskiego

Stal potwierdza Holdera, a kibice czekają na Pawlickiego

Lekcje w-f ze specjalistami

Szprotawskie remonty w nadbobrzańskich osiedlach

Rewitalizacja szprotawskiego zamku

Droga Górczyna – Stare Drzewca jak nowa

Świetny mecz Polek. Turczynki pokonane w Gorzowie Wielkopolskim

Stilon znów z rywalem z najwyższej półki

Uczniowie zielonogórskich szkół wezmą udział w projekcie „Zawód na horyzoncie”

Akademicki Dzień Bezpieczeństwa na Uniwersytecie Zielonogórskim

Kadra województwa zagra w finałach OOM w koszykówce chłopców

popularne

  • Fot. Policja Zielona Góra/FB

    Po kolizji na S3 utrudnienia w ruchu w kierunku Gorzowa Wlkp.

    0 udost.
    Udostępnij 0 Tweet 0
  • Wielki powrót i głośne pominięcie. Oto skład polskich skoczków na Puchar Świata

    0 udost.
    Udostępnij 0 Tweet 0
  • Tęcza rozkręciła się i została mistrzem jesieni zielonogórskiej „okręgówki”

    0 udost.
    Udostępnij 0 Tweet 0
  • Z Górczyna na Os. Europejskie w 5 minut? Gorzów pokazuje zarys obwodnicy [WIDEO]

    0 udost.
    Udostępnij 0 Tweet 0
  • Wicemarszałek o fabryce pocisków

    0 udost.
    Udostępnij 0 Tweet 0
FACEBOOK
TWITTER
YOUTUBE
INSTAGRAM
RSS
LOGO, Radio Zachód, Informacje, Lubuskie, 103 i 106 FM

Polskie Radio - Regionalna Rozgłośnia w Zielonej Górze "Radio Zachód S.A." w likwidacji w Zielonej Górze
Radio Zachód S.A.

ul. Kukułcza 1
65-472 Zielona Góra

  • BIP
  • Reklama
  • Formularz kontaktowy
  • Cookies i polityka prywatności
  • Archiwum
Copyright © Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Zielonej Górze Radio Zachód S.A. 2022.
G-news logo
Nie znaleźliśmy żadnych wyników
Pokaż wszystko
  • WIADOMOŚCI
    • LUBUSKIE
    • KRAJ I ŚWIAT
    • GOŚĆ RADIA ZACHÓD
    • KULTURA
    • NA DROGACH
  • SPORT
  • MUZYKA
  • REPORTAŻ
    • REDAKCJA REPORTAŻU
    • STUDIO REPORTERÓW KUKUŁCZA 1
  • TV
  • PODCASTY
  • REKLAMA
  • RADIO
    • RAMÓWKA
    • LUDZIE RADIA
    • PATRONAT MEDIALNY
    • REGULAMINY
    • KONTAKT
  • ZIELONA GÓRA
  • GORZÓW

Copyright © Polskie Radio Regionalna Rozgłośnia w Zielonej Górze Radio Zachód S.A. 2022.

Ta witryna wykorzystuje pliki cookie. Kontynuując przeglądanie wyrażasz zgodę na ich używanie. Zachęcamy do odwiedzenia naszej strony Polityki prywatności.
Przejdź do treści
Otwórz pasek narzędzi Narzędzia ułatwień

Narzędzia ułatwień

  • Powiększ tekstPowiększ tekst
  • Zmniejsz tekstZmniejsz tekst
  • KontrastKontrast
  • NegatywNegatyw
  • Podkreślone linkiPodkreślone linki
  • Czcionka alternatywnaCzcionka alternatywna
  • Resetuj Resetuj