103 lata temu, 15 sierpnia 1920 roku, w Bitwie Warszawskiej Polacy pokonali Armię Czerwoną. Wygrana zapewniła naszemu państwu niepodległość na blisko 20 lat i uchroniła Europę Zachodnią przed rewolucją komunistyczną. Była to jedna z 18. bitew, które zdecydowały o losach świata. Jest też nazywana „Cudem nad Wisłą”, ze względu na spektakularne zwycięstwo nad przeważającymi siłami sowietów, poprzedzone modlitwą biskupów na Jasnej Górze i wiernych w parafiach w całym kraju.
Kluczowy manewr Piłsudskiego
Kluczową rolę w Bitwie Warszawskiej odegrał manewr, przeprowadzony przez Naczelnego Wodza Wojska Polskiego Józefa Piłsudskiego, oskrzydlający Armię Czerwoną. Było to kontruderzenie znad Wieprza – na tyły Frontu Zachodniego wojsk bolszewickich walczących o Warszawę, przy jednoczesnym związaniu głównych sił wroga na przedpolach stolicy.
Spotkanie dowódców z Naczelnym Wodzem Wojska Polskiego
W nagraniach Radia Wolna Europa zachowały się wspomnienia uczestników walk, między innymi generała Tadeusza Malinowskiego, szefa sztabu 2. Dywizji Piechoty Legionów. Generał opowiadał o spotkaniu z Józefem Piłsudskim, kiedy to dowódcy odbierali rozkazy:
Optymizm w Kwaterze Polowej Naczelnego Wodza
Kazimierz Glabisz jako oficer pracował w Kwaterze Polowej Naczelnego Wodza. Mówił o atmosferze panującej w Sztabie Generalnym w lipcu i na początku sierpnia 1920 roku. Podkreślił, że mimo ogromu pracy i szybko zbliżającego się frontu walk, nie tracono optymizmu:
Każdy chciał wstąpić do Armii Ochotniczej Hallera
Wobec zagrożenia utraty niepodległości, polskie społeczeństwo dokonało ogromnej mobilizacji sił. Do tworzonej przez generała Józefa Hallera Armii Ochotniczej zaciągali się uczniowie i harcerze, a także weterani wojenni, tzw. dzieci ulicy, wykładowcy uniwersytetów, robotnicy i artyści. W szeregi tej armii wstąpiło ponad 100 tysięcy osób, w tym 30 tysięcy mieszkańców Warszawy.
Generał Tadeusz Malinowski, którego zadaniem było zwerbowanie grupy literatów i malarzy do celów propagandy wojennej, wspominał:
Legendarna bitwa pod Ossowem
Do historii przeszedł 1. batalion 236. Pułku Piechoty Armii Ochotniczej, ostatecznie włączony do 36. Pułku Piechoty Legii Akademickiej. Został sformowany z warszawskich uczniów i studentów w budynku szkoły im. Władysława IV na Pradze. 14 sierpnia stoczył słynny bój pod Ossowem, gdzie poległ kapelan oddziału ksiądz Ignacy Skorupka, udzielając ostatniego namaszczenia ciężko rannemu żołnierzowi.
Ostatnie chwile kapelana wspominał generał Mieczysław Słowikowski, w 1920 roku – porucznik, dowódca batalionu, w którym służył ksiądz:
Duch zwycięstwa wstąpił w serca żołnierzy
Mieczysław Lisiewicz, rotmistrz jazdy, kapitan lotnictwa, wspominał walki 5. Armii, uczestniczącej w kontrofensywie nad Wkrą:
Rozgromienie wroga
Kilkudniowe krwawe walki na przedmieściach stolicy zakończyły się sukcesem, czyli rozgromieniem kawalerii nieprzyjaciela – wspominał Antoni Skiba, oficer 1. Pułku Szwoleżerów im. Józefa Piłsudskiego:
Punkt zwrotny Bitwy Warszawskiej
Profesor Wiesław Wysocki z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w rozmowie z Polskim Radiem (13 sierpnia 2023) zaznaczył, że jednym z punktów zwrotnych Bitwy Warszawskiej była także akcja porucznika (pośmiertnie – kapitan) Stefana Pogonowskiego, który pod Wólką Radzymińską w nocy 14 na 15 sierpnia poprowadził do ataku I Batalion 28. Pułku Strzelców Kaniowskich, czym zaskoczył bolszewików:
Co zaważyło na sukcesie Polaków
Historyk profesor Janusz Odziemkowski, w audycji Polskiego Radia w 2007 roku, mówił o tym, że na wygraną w Bitwie Warszawskiej złożyły się między innymi bardzo dobry plan wojskowy, szybkość i precyzja działania polskich wojsk, a także – żołnierskie szczęście na polu bitwy, które nam sprzyjało:
Decydująca bitwa z 1920 r.
Francuski pułkownik Gérald Vincent Saint Dizier, który przybył do Polski z Błękitną Armią generała Józefa Hallera, mówił o decydującej bitwie pod Warszawą, 15 sierpnia 1920 roku. Brał w niej udział, przydzielony do sztabu 1. Armii Polskiej pod dowództwem generała Stefana Majewskiego:
Rola Kobiet w Bitwie Warszawskiej
W Bitwie Warszawskiej oprócz regularnej armii wzięło udział około stu tysięcy ochotników, wśród nich wiele kobiet. Organizowały one między innymi ruchome gospody frontowe, gdzie żołnierze mogli posilić się, odpocząć oraz uzyskać informacje ze świata.
O roli kobiet mówiła Wanda Pełczyńska, kierowniczka Wydziału Instruktorek Oświatowych przy Naczelnym Dowództwie Armii. Wspominała kulisy wyjazdu do Radzymina, gdzie toczyły się walki:
Wpływ radiowywiadu na decyzje Piłsudskiego
W czasie Bitwy Warszawskiej informacje polskiego radiowywiadu zorganizowanego przez porucznika Jana Kowalewskiego miały rozstrzygający wpływ na decyzje strategiczne Józefa Piłsudskiego. Już we wrześniu 1919 roku Kowalewski złamał szyfry Armii Czerwonej, polskie dowództwo zaś umiejętnie wykorzystało znajomość planów i rozkazów nieprzyjaciela.
Generał Tadeusz Malinowski, szef sztabu 2. Dywizji Piechoty Legionów, opowiadał o pomocy ze strony radiowywiadu na froncie pod Hrubieszowem:
Traktat w Rydze
Po klęsce Armii Czerwonej w Bitwie Warszawskiej, nastąpił odwrót wojsk sowieckich, którym nie udało się zrealizować bolszewickiego planu przyspieszenia rewolucji światowej i podbicia Europy.
12 października 1920 roku delegacja Sejmu i rządu Rzeczypospolitej oraz przedstawiciele rządu bolszewickiego zawarli w Rydze zawieszenie broni. Ostatecznie wojna polsko-bolszewicka zakończyła się kilka miesięcy później, 18 marca 1921 roku, podpisaniem traktatu w Rydze.
Jednak w pamięć zapadł ten ostatni dzień walk, wspominał Jerzy Boguski, dowódca plutonu konnej baterii:
Rola Kościoła w zwycięstwie w Bitwie Warszawskiej
Na ogromną rolę Kościoła w zwycięstwie w Bitwie Warszawskiej wskazał (kwiecień 2023) profesor Jan Żaryn, autor książki „Lata trwogi, lata nadziei. Kościół i Naród”:
Druzgocąca klęska bolszewików
Mimo ogromnej przewagi, Armia Czerwona poniosła druzgocącą klęskę. Niedługo po przegranej pod Warszawą przywódca bolszewików Włodzimierz Lenin przyznał: „Polska wojna była najważniejszym punktem zwrotnym nie tylko w polityce Rosji Sowieckiej, ale także w polityce światowej. (…) Wszystko tam, w Europie, było do wzięcia. Lecz Piłsudski i jego Polacy spowodowali gigantyczną, niesłychaną klęskę sprawy światowej rewolucji”.
Po II wojnie światowej zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej i znaczenie tego starcia było celowo przemilczane lub pomniejszane przez komunistyczną propagandę. Zmieniło się to dopiero po przemianach demokratycznych 1989 roku.
15 sierpnia, w rocznicę Bitwy Warszawskiej, od 1992 roku jest ponownie obchodzone Święto Wojska Polskiego. Sejm przywrócił tę tradycję, datującą się od 1923 roku.
Osobiście możesz przeżyć Bitwę Warszawską
W ramach obchodów 103. rocznicy Bitwy Warszawskiej Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zaprasza na seanse filmu „Wiktoria 1920” w ramach „Wirtualnego Teatru Historii” działającego w Galerii MKiDN „Okno na Kulturę” (ul. Krakowskie Przedmieście 17). Obraz, zrealizowany w technologii wirtualnej rzeczywistości przez Biuro „Niepodległa”, pozwala widzowi na przeniesienie się w czasie do 1920 r. i wzięcie udziału w niezwykłej misji dostarczenia meldunku do biura szyfrów na Cytadeli. Wcielając się w bohatera wydarzeń, widz wyrusza w pełną przygód podróż w stronę Warszawy – ucieka przed bolszewikami, bierze udział w walkach, a jednocześnie snuje plany na powojenną przyszłość.
