21 lat temu zmarł Jan Karski, legendarny kurier, świadek Holocaustu [ARCHIWALNE DŹWIĘKI]

21 lat temu, 13 lipca 2000 roku, zmarł Jan Karski, legendarny kurier Polskiego Państwa Podziemnego i świadek Holocaustu.

To on jako pierwszy przekazał na Zachód osobistą relację o zagładzie Żydów w okupowanej przez Niemców Polsce.

Podczas II wojny światowej działał w ruchu oporu, a jako emisariusz dostarczał rządowi na uchodźstwie meldunki o sytuacji w okupowanym kraju.

Misją jego życia było przekazanie informacji o planowej eksterminacji Żydów prowadzonej przez III Rzeszę. W tym celu dotarł w przebraniu do obozu w Izbicy i dwukrotnie wszedł do warszawskiego getta. Jesienią 1942 roku przedostał się do Londynu. Na podstawie przywiezionych przez niego dokumentów, minister spraw zagranicznych w rządzie RP Edward Raczyński w grudniu 1942 przedstawił aliantom raport o Holocauście. W 1943 roku Karski złożył też raport amerykańskiemu prezydentowi Franklinowi Delano Rooseveltowi. Apelował do przedstawicieli najwyższych władz alianckich o ratunek dla Żydów, jednak nikt mu nie uwierzył.

„Chciałem uratować miliony, a nie byłem w stanie ocalić jednego człowieka”

– mówił po latach.

Po wojnie osiadł w Stanach Zjednoczonych. Wykładał na uniwersytecie, pisał książki. Jedna z nich, o Polskim Państwie Podziemnym, zatytułowana „Tajne państwo: opowieść o polskim Podziemiu”, wydana w 1944 roku, stała się bestsellerem i została przetłumaczona na wiele języków.

W wywiadzie dla BBC w 1995 roku Jan Karski mówił, że prawda o zagładzie Żydów, do jakiej dotarł w 1942 roku, była wtedy niewyobrażalna:

W latach 1995-1997 wspomnienia Jana Karskiego, nagrane przez Macieja Wierzyńskiego, polskiego dziennikarza mieszkającego w Stanach Zjednoczonych, były emitowane w audycjach polskiej sekcji Głosu Ameryki.

W jednej z rozmów Jan Karski mówił, jak brytyjski minister spraw zagranicznych Anthony Eden odpowiedział na postulaty środowisk żydowskich, przedstawione przez ministra Edwarda Raczyńskiego:

Jan Karski opowiadał (w wywiadzie udzielonym Maciejowi Wierzyńskiemu), że jadąc do Londynu jako kurier dostał zwykły klucz z mikrofilmem, który zawierał raport o sytuacji Żydów. W razie niebezpieczeństwa miał go wyrzucić:

Jan Karski mówił (w rozmowie z Maciejem Wierzyńskim), że w obozie w Izbicy, gdzie wszedł w przebraniu ukraińskiego żołnierza, widział straszne rzeczy:

W rozmowie z Polskim Radiem (1995) Jan Karski wspominał, że jeszcze w maju 1945 roku wierzył, iż nacisk Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych na Moskwę spowoduje, że odbędą się w naszym kraju wolne i niesfałszowane wybory, które wygrają partie demokratyczne.

– Jednak – jak mówił Karski – rachuby, na których opierali swoje nadzieje zwolennicy przywódcy PSL Stanisława Mikołajczyka, zawiodły i w Polsce absolutną władzę utrzymali zausznicy Moskwy:

Po 1990 roku Jan Karski kilkakrotnie odwiedził Polskę. W maju 1998 roku na Międzynarodowych Targach Książki podpisywał swoją publikację „Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945. Od Wersalu do Jałty”.

Książka powstała na podstawie dokumentów i materiałów źródłowych, zdobytych w różnych archiwach – mówił autor, tłumacząc też powody, dla których ją napisał:

W 1982 roku Jan Karski otrzymał tytuł Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata i honorowe obywatelstwo Izraela. W 1995-tym został uhonorowany najwyższym polskim odznaczeniem Orderem Orła Białego.

15 maja 2000 roku, na kilka miesięcy przed śmiercią, od władz rodzinnej Łodzi odebrał tytuł honorowego mieszkańca miasta. Dziękując za wyróżnienie, Jan Karski podkreślił silne więzi łączące go z tym miejscem:

Janowi Karskiemu przyznano dwukrotnie Order Virtuti Militari – w 1941 i 1943 roku. Był też laureatem Nagrody im. Brata Alberta za „heroiczną służbę Polsce”. W 1998 – w 50. rocznicę powstania państwa Izrael – otrzymał nominację do Pokojowej Nagrody Nobla.

Zmarł w Waszyngtonie, 13 lipca 2000 roku, w wieku 86 lat.

Pośmiertnie został odznaczony Prezydenckim Medalem Wolności – najwyższym odznaczeniem cywilnym Stanów Zjednoczonych. W 2016 roku prezydent Andrzej Duda awansował go na stopień generała brygady.

Na krótko przed śmiercią Jan Karski ustanowił Nagrodę Orła Jana Karskiego. Chciał, aby wyróżnienie jego imienia trafiało do tych, którzy „godnie nad Polską potrafią się zafrasować” oraz tych, którzy „nie będąc Polakami, dobrze Polsce życzą”. W gronie laureatów są między innymi: Jacek Kuroń, ksiądz Józef Tischner, Marek Edelman, Tadeusz Mazowiecki, Oriana Fallaci, Karol Modzelewski, Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie, Borys Niemcow i Władysław Anders.