82 lata temu, 6 listopada 1939 roku, podczas Sonderaktion Krakau Niemcy aresztowali 183 osoby, wśród nich profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Górniczej i Akademii Rolniczej. Większość z zatrzymanych została wywieziona do niemieckich obozów koncentracyjnych – Sachsenhausen i Dachau.
Akcja była częścią hitlerowskiego planu wyniszczenia polskiej inteligencji.
Niemcy zgromadzili profesorów w auli Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego pod pretekstem udziału w odczycie naukowym. Wszyscy przybyli zostali aresztowani. W tej grupie znalazło się między innymi 155 profesorów i wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz 22 pracowników Akademii Górniczej.
Historyk i slawista Henryk Batowski (zmarł w 1999), ponad rok więziony w niemieckich obozach, został uwolniony dzięki staraniom jugosłowiańskiego dyplomaty i pisarza Ivo Andricia. Po latach (1979) profesor Batowski wspominał moment aresztowania. Mówił, że żaden z uczonych nie podejrzewał podstępu ze strony władz okupacyjnych:
Profesor prawa Jan Marian Gwiazdomorski (zmarł w 1977), w archiwalnym wywiadzie, jakiego udzielił Polskiemu Radiu, wspominał wyjazd z więzienia we Wrocławiu. Trafił tam z Krakowa wraz z grupą aresztowanych naukowców. Według zapewnień strażników, więźniowie mieli być zwolnieni i przetransportowani z powrotem do Krakowa:
Profesor Jan Marian Gwiazdomorski podkreślił, że najgorszym wspomnieniem z tamtych dni była droga z dworca do niemieckiego obozu w Sachsenhausen:
Profesor Józef Wolski (zmarł w 2008), historyk, wspominał w Polskim Radiu (1979), jak wielkim szokiem dla wszystkich profesorów było zarówno aresztowanie, jak i późniejsze zderzenie z rzeczywistością obozu w Sachsenhausen:
Profesor Jan Marian Gwiazdomorski wspominał, że nawet banalna choroba w warunkach obozu Sachsenhausen mogła prowadzić do zgonu:
Dalsza część tekstu pod zdjęciem ⬇
⬆ Obraz Mieczysława Wątorskiego przedstawiający wydarzenia z 6 listopada 1939 roku (z zasobów Uniwersytetu Jagiellońskiego)
Po aresztowaniu profesorów Niemcy zamknęli w Krakowie wszystkie uczelnie
Wielu studentów rozpoczęło naukę w podziemiu. Jednym z nich był Karol Wojtyła – student polonistyki. Aby uchronić się przed wywózką na roboty przymusowe do Niemiec, pracował fizycznie w zakładach chemicznych Solvay. Wraz z przyjaciółmi w konspiracji założył Teatr Rapsodyczny. Aktorka Danuta Michałowska (zmarła w 2015) opowiadała o tym w Polskim Radiu w 1996 roku:
Profesor Józef Wolski po pobycie w obozach w Sachsenhausen i Dachau, w 1941 roku powrócił do kraju. Podobnie jak inni wyzwoleni polscy naukowcy, rozpoczął pracę na tajnym uniwersytecie. Wiedział, że w wypadku ponownego aresztowania, działalność tę przypłaci życiem:
Profesor Jan Józef Miodoński (zmarł w 1963), lekarz otolaryngolog, w grudniu 1940 roku został zwolniony z obozu w Sachsenhausen. Jego córka profesor Ewa Miodońska-Brookes [czyt. Bruks], polonistka, znawczyni twórczości Stanisława Wyspiańskiego, wspominała (2019), że ojciec nigdy nie opowiadał o przeżyciach obozowych:
Dalsza część tekstu pod zdjęciem ⬇
⬆ Tablica pamiątkowa we Wrocławiu. Fot. Bonio, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2802420
Co roku w rocznicę Sonderaktion Krakau na Uniwersytecie Jagiellońskim jest organizowany Akademicki Dzień Pamięci. Podczas uroczystości na Cmentarzu Rakowickim w 2016 roku studenci oddali hołd aresztowanym:
Sonderaktion Krakau była związana z niemieckim planem wyniszczenia polskiej inteligencji. Trzy dni później gestapo aresztowało 120 osób – profesorów liceów, prawników, posłów, urzędników, przedstawicieli mieszczaństwa i duchowieństwa. Również 9 listopada tego samego roku, na terenach przedwojennego województwa lubelskiego, rozpoczęła się akcja pacyfikacyjna Sonderaktion Lublin.
Według szacunków historyków, podczas szeroko zakrojonej akcji „Inteligencja” – „Intelligenzaktion”, od września 1939 do kwietnia 1940 roku, na okupowanych ziemiach polskich Niemcy zamordowali co najmniej 100 tysięcy Polaków.
WARTO PRZECZYTAĆ: Spełniając żądanie przedstawiciela niemieckich władz okupacyjnych SS-Sturmbannführera Bruno Müllera, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Tadeusz Lehr-Spławiński zwołał na ten dzień do Collegium Novum zebranie ogółu profesorów i wykładowców. Po krótkim wystąpieniu Müllera, w którym poinformował, że „wykładowcy byli zawsze wrogo nastawieni wobec nauki niemieckiej” zgromadzeni profesorowie zostali aresztowani… więcej
6 listopada będzie po wieczne czasy naszym świętem…