110 lat temu, 15 listopada 1916 roku, zmarł Henryk Sienkiewicz, pisarz, podróżnik, nowelista i publicysta. Był pierwszym polskim laureatem literackiej Nagrody Nobla, którą otrzymał w 1905 roku za całokształt twórczości.
Do jego najbardziej znanych dzieł należą powieści: Trylogia, „Krzyżacy”, „Quo vadis”, „Rodzina Połanieckich”, „W pustyni i w puszczy” oraz nowele „Janko Muzykant” i „Latarnik”.
Trylogia napisana „dla pokrzepienia serc”
Uznanie pokoleń Polaków Sienkiewicz zdobył przede wszystkim Trylogią, napisaną podczas zaborów w latach 1884-1888, „dla pokrzepienia serc” – tak pisarz zakończył ostatni tom cyklu. Trylogia składająca się z części: „Ogniem i mieczem”, „Potop” oraz „Pan Wołodyjowski”, dotyczy dziejów XVII-wiecznej Polski. Sienkiewicz opisywał w niej zwycięskie epizody polskiego oręża. Jego bohater był patriotą, obdarzonym odwagą i temperamentem, kierującym się rycerskim honorem. Krytykowana przez historyków literatury, Trylogia była uwielbiana przez czytelników. Tylko w okresie po II wojnie światowej do lat 70. XX wieku, przeczytało ją ponad 3 miliony Polaków.
Pisarz narodowy i dar w Oblęgorku
Po sukcesie Trylogii Henryk Sienkiewicz stał się pisarzem narodowym. Zarzucano mu wprawdzie ucieczkę od problemów współczesności, czy idealizowanie polskich bohaterów, jednak jego twórczość zyskała wielkie uznanie. W 1900 roku, w 25-lecie pracy literackiej, otrzymał od narodu posiadłość ziemską Oblęgorek pod Kielcami, gdzie utworzył ochronkę dla dzieci. Obecnie mieści się tam jego muzeum.
Światowy bestseller i sztokholmski triumf
Światowy sukces odniosła powieść historyczna „Quo vadis” Sienkiewicza, opowiadająca o prześladowaniu chrześcijan w Rzymie za czasów Nerona. Do tej pory książka została przetłumaczona na blisko 60 języków.
W 1905 roku pisarz otrzymał literackiego Nobla, za „wybitne osiągnięcia w dziedzinie epiki i rzadko spotykany geniusz, który wcielił w siebie ducha narodu”. Odbierając nagrodę, Henryk Sienkiewicz powiedział, że „zaszczyt ten, cenny dla wszystkich, o ileż jeszcze cenniejszym być musi dla syna Polski. Głoszono ją umarłą – a oto jeden z tysięcznych dowodów, że ona żyje, głoszono ją podbitą, a oto nowy dowód, że do zwycięstw jest zdolna”.
Działalność w czasie wojny i powrót prochów do ojczyzny
Po wybuchu I wojny światowej Sienkiewicz wyjechał do Szwajcarii, gdzie wraz z Ignacym Janem Paderewskim założył Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Zmarł w 1916 roku, w Vevey. W 1924 prochy pisarza sprowadzono do kraju, i złożono w podziemiach katedry św. Jana w Warszawie, obok prezydenta Gabriela Narutowicza.
Klasyk literatury i inspiracja dla kina
Dziś Henryk Sienkiewicz jest uważany na świecie za klasyka powieści historycznej, a jego dzieła ukazują się we wznowieniach i nowych przekładach. Ekranizacje utworów pisarza, zwłaszcza „Krzyżaków” i Trylogii, weszły do historii polskiego kina.
Młodość, studia i dziennikarskie podróże
Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej na historycznym Podlasiu, dziś w województwie lubelskim. Pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej herbu Oszyk. Studiował prawo, medycynę i na wydziale filologiczno-historycznym w warszawskiej Szkole Głównej, jednak dyplomu nie uzyskał.
W 1869 roku debiutował w roli dziennikarza na łamach „Przeglądu tygodniowego” ukazującego się w Warszawie. W latach 1876-1878 był korespondentem „Gazety Polskiej” w Ameryce Północnej. Relacje z tej podróży i z kolejnej – do Afryki – przyniosły mu popularność. Później podróżował do Francji, gdzie zapoznał się z naturalizmem w powieści, a także do Konstantynopola i Hiszpanii.
Sienkiewicz jest autorem kilkudziesięciu nowel, między innymi – „Szkice węglem”, „Janko Muzykant”, „Za chlebem”, „Latarnik”. Opublikował też reportaże: „Listy z podróży do Ameryki” oraz „Listy z Afryki”.
Społecznik i obrońca polskości
Pisarz angażował się w akcje społeczne, w 1890 roku włączył się w organizację Roku Mickiewiczowskiego. Skutecznie zabiegał o utworzenie muzeum, a następnie ufundowanie pomnika wieszcza w Warszawie. Był prezesem Warszawskiej Kasy Przezorności dla Literatów i Dziennikarzy i współzałożycielem Kasy im. Mianowskiego dla Osób Pracujących na Polu Naukowym. W 1889 roku ufundował stypendium im. Marii Sienkiewiczowej dla literatów żyjących w ciężkich warunkach materialnych. Publicznie zabierał głos w ważnych dla Polaków sprawach, między innymi wielokrotnie wyrażał sprzeciw wobec pruskiej polityki germanizacyjnej.
102 lata po śmierci pisarza, w 2018 roku, rękopisy Trylogii, przechowywane w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu, zostały wpisane na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata.