Środa Popielcowa rozpoczyna w Kościele katolickim 40-dniowy okres Wielkiego Postu. Dla wiernych jest on wezwaniem do pokuty i nawrócenia. W tym czasie w parafiach odbywają się rekolekcje i dni skupienia. W piątki są nabożeństwa drogi krzyżowej, a w niedziele wierni śpiewają „Gorzkie żale”.
W Środę Popielcową w kościołach odprawiany jest obrzęd posypania głów wiernych popiołem. Błogosławieństwo i posypanie popiołem odbywają się w czasie mszy świętej bezpośrednio po homilii.
Towarzyszy temu modlitwa: „Panie Boże, Ty przebaczasz ludziom, którzy się upokarzają i starają się zadośćuczynić za grzechy, wysłuchaj łaskawie nasze prośby i udziel hojnie błogosławieństwa swoim sługom i służebnicom, którzy będą posypani tym popiołem. Niech wytrwają w czterdziestodniowej pokucie, aby mogli z oczyszczonymi duszami uczestniczyć w paschalnym misterium Twojego Syna”.
Posypując głowy wiernych popiołem, ksiądz wypowiada słowa: „Prochem jesteś i w proch się obrócisz” lub „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”, które są wezwaniem do rozpoznania własnej kruchości i ulotności życia.
Obrzęd stanowi pozostałość po starożytnej liturgii nakładania pokuty na publicznych grzeszników. Pokutnicy gromadzili się w świątyni, wyznawali grzechy, kapłan zaś posypywał ich głowy popiołem, nakazując opuszczenie wspólnoty na czas pokuty. Progi kościoła wolno im było znowu przestąpić dopiero po spowiedzi w Wielki Czwartek. Z czasem, dla podkreślenia solidarności Kościoła z grzesznikami, rozciągnięto wspomniany zwyczaj na wszystkich uczestników liturgii.
Pierwsze świadectwa o święceniu popiołu pochodzą z X w. W 1091 r. papież Urban II wprowadził ten zwyczaj jako obowiązujący w całym Kościele. Popiół, którym posypywane są głowy wiernych, pochodzi z palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku.
W Środę Popielcową wiernych obowiązuje post ścisły – jakościowy i ilościowy. Katolicy są zobowiązani do zachowania wstrzemięźliwości od spożywania potraw mięsnych. Post ilościowy oznacza, że w Środę Popielcową i w Wielki Piątek można zjeść jedynie trzy posiłki, w tym jeden do syta. Z zachowania postu zwolnieni są chorzy oraz wierni poniżej 14 lat i powyżej 60 lat. Tego dnia wierni nie mają obowiązku uczestnictwa w mszy świętej, choć Kościół zachęca do tego.
Wielki Post to okres liturgiczny mający przygotować katolików do pogłębionego przeżywania najważniejszego dla chrześcijanina wydarzenia – zmartwychwstania Chrystusa. Okres 40 dni jest nawiązaniem do czasu, który Chrystus spędził na pustyni, gdzie był kuszony przez diabła. Jezus udał się w miejsce odosobnienia zaraz po przyjęciu chrztu z rąk św. Jana. Wtedy też św. Jan nawoływał do pokuty oraz przygotowania na przyjście Zbawiciela, wołając: „Przygotujcie drogę Panu, prostujcie ścieżki dla Niego”.
Trzema filarami Wielkiego Postu są: post, modlitwa i jałmużna. Post ma być wyrazem osobistego wysiłku człowieka i walki z własnymi słabościami oraz praktyką, która dokonuje oczyszczenia moralnego. Jałmużna jest wyrazem solidarności i braterstwa oraz niesienia pomocy wszystkim cierpiącym niedostatek. Z kolei modlitwa ma być drogą, która prowadzi do jeszcze większego zjednoczenia człowieka z Bogiem.
Przez cały okres Wielkiego Postu w kościołach w piątki odprawiane są drogi krzyżowe, a w niedziele wierni śpiewają „Gorzkie żale”. Droga krzyżowa to nabożeństwo praktykowane w całym Kościele. Polega na symbolicznym odtworzeniu 14 stacji drogi Jezusa Chrystusa na śmierć i złożenia Go do grobu. „Gorzkie żale” to typowo polska modlitwa zawierająca elementy średniowiecznych pasyjnych misteriów liturgicznych. Ich początek wiąże się w warszawskim Kościołem Świętego Krzyża.
Jedną z wielkopostnych praktyk są rekolekcje w parafiach. Do ich przeprowadzenia zobowiązuje proboszczów kanon 770 Kodeksu prawa kanonicznego. Udział w rekolekcjach ma pomóc wiernym zatrzymać się w biegu i skłonić do pogłębionej refleksji, tak by odnowić relację z Bogiem, ze światem i drugim człowiekiem.
W ostatnich latach coraz popularniejsza staje się w Polsce wielkopostna praktyka odwiedzania kościołów stacyjnych, czyli świątyń, w których w poszczególne dni Wielkiego Postu wierni spotykają się na liturgii. Centralnym wydarzeniem dnia jest zawsze msza święta. Poza eucharystią w programie są zazwyczaj: adoracja Najświętszego Sakramentu, wspólny różaniec, „Koronka do Miłosierdzia Bożego” i droga krzyżowa.
Liturgia w okresie Wielkiego Postu jest wyciszona. Dominującym kolorem szat liturgicznych jest fiolet. Z obrzędów mszy świętej znika hymn „Chwała na wysokości Bogu”, który śpiewany jest jedynie w czasie przypadających w Wielkim Poście uroczystości, i aklamacja „Alleluja”. Zastępuje ją aklamacja „Chwała Tobie, Królu wieków” albo „Chwała Tobie, Słowo Boże”.
